ҚҰҚЫҚТЫ БІЛУ – ӨЗІҢДІ ЖӘНЕ ӨЗГЕНІ ҚОРҒАУДЫҢ НЕГІЗІ

Құқықтық мемлекетте әрбір азаматтың өз құқығын білуі және оны заң аясында пайдалана алуы маңызды. Адамның құқықтары тек Конституцияда жазылған қағидалар жиынтығы емес, ол күнделікті тіршілікте кездесетін түрлі жағдайларда жүзеге асатын нақты кепілдіктер. Мәселен, жұмысқа орналасу кезінде әділ талап қою, сапалы медициналық көмек алу, білім беру ұйымында тең мүмкіндікке ие болу немесе мемлекеттік органдардан заңды әрі негізді жауап талап ету – азаматтық құқықтардың өмірдегі көрінісі.

Қазақстан Республикасының Конституциясы адам мен азаматтың құқықтық жағдайын айқындайтын негізгі құжат болып саналады. Оның басты мақсаты – адамның еркіндігін, қауіпсіздігін, қадір-қасиетін және заңды мүдделерін қорғау. Конституциялық қағидалар мемлекеттік органдардың қызметіне де, қоғамдағы адамдар арасындағы қарым-қатынасқа да бағыт береді. Сондықтан Ата Заңды білу әрбір азаматтың құқықтық сауаттылығын арттыруға ықпал етеді.

Адам құқығының маңызды бағыттарының бірі – еңбек ету саласындағы құқықтық қорғаныс. Әрбір қызметкер қауіпсіз еңбек жағдайына, еңбегіне сәйкес жалақы алуға және демалыс құқығын пайдалануға құқылы. Жұмыс беруші мен қызметкер арасындағы қатынас өзара келісімге және қолданыстағы заң талаптарына негізделуі тиіс. Мысалы, қызметкерге атқарған жұмысы үшін жалақының уақытында төленбеуі немесе еңбек шартында көрсетілмеген міндеттерді негізсіз жүктеу еңбек құқықтарына қатысты мәселе туындатады. Мұндай жағдайда азамат өзінің еңбек шартын, төлем құжаттарын және басқа да дәлелдерін сақтап, тиісті мемлекеттік органдарға жүгіне алады.

Құқықты қорғаудың тағы бір маңызды саласы – медициналық қызмет көрсету. Денсаулық сақтау ұйымына келген әрбір адамға оның жағдайына сәйкес медициналық көмек көрсетіліп, емделу тәртібі түсінікті түрде түсіндірілуі қажет. Науқастың диагнозы, емделу барысы және жеке медициналық ақпараты құпия сақталуға тиіс. Азамат медициналық қызметке қатысты сұрақ қоюға, өз денсаулығына байланысты ақпарат алуға және заңда белгіленген тәртіппен өз мүддесін қорғауға құқылы. Бұл саладағы жауапкершілік дәрігердің кәсіби міндетімен ғана шектелмей, пациентке құрметпен қарау мәдениетін де қамтиды.

Білім беру ортасында да құқықтық теңдік ерекше орын алады. Әрбір баланың сапалы білім алуына, қауіпсіз ортада тәрбиеленуіне және жеке тұлға ретінде қалыптасуына жағдай жасалуы керек. Оқушының әлеуметтік жағдайына, тұрғылықты жеріне немесе басқа да ерекшеліктеріне байланысты оны шеттетуге жол берілмеуі тиіс. Ата-аналар баласының білім алуына қатысты ақпарат сұрап, оқу үдерісіндегі заңды мүдделерін қорғауға құқылы. Мектеп пен ата-ана арасындағы өзара түсіністік баланың қауіпсіздігі мен сапалы білім алуына оң ықпал етеді.

Қазіргі қоғамда адамның құқығын қорғау мәселесі интернет кеңістігімен де тығыз байланысты. Әлеуметтік желілерде жалған ақпарат тарату, адамның фотосуретін рұқсатсыз пайдалану, жеке хаттарын жариялау немесе көпшілік алдында ар-намысына тиетін пікір жазу оның заңды мүдделеріне зиян келтіруі мүмкін. Цифрлық кеңістікте де заң талаптары сақталуы қажет. Әрбір пайдаланушы ақпарат жарияламас бұрын оның шынайылығына және басқа адамның құқығына нұқсан келтірмейтініне мән бергені дұрыс.

Сонымен қатар азаматтың өз пікірін ашық айтуы мен қоғамдық мәселелерді көтеруі демократиялық қоғамның маңызды белгісі болып табылады. Дегенмен сөз бостандығы басқа адамның құқығын бұзуға негіз болмауы керек. Қоғамда сын айту, ұсыныс білдіру және мәселені талқылау мәдениеті қалыптасуы қажет. Адамның жеке басына тиісу мен нақты мәселе бойынша пікір білдірудің ара-жігін ажырата білу – құқықтық мәдениеттің көрсеткіші.

Құқық бұзылған жағдайда азаматтың әрекетсіз қалмауы да маңызды. Көп жағдайда адамдар өз құқығының шектелгенін білсе де, қайда жүгіну керектігін немесе қандай құжат жинау қажеттігін түсінбейді. Ең алдымен, болған жағдайды нақтылап, қолда бар дәлелдерді жинақтап, тиісті мекемеге жазбаша өтініш берген жөн. Егер мәселе шешімін таппаса, заңда қарастырылған шағымдану тәртібін пайдаланып, сотқа жүгіну мүмкіндігі бар. Қажет болған жағдайда заңгердің көмегіне жүгіну азаматтың өз ұстанымын сауатты қорғауына көмектеседі.

Құқықтық сауаттылық тек өз құқығыңды талап етумен шектелмейді. Ол – өз міндетіңді түсіну, қоғамдық тәртіпті сақтау, өзгелердің еркіндігіне құрметпен қарау және заң талаптарын орындау. Өз құқығын білетін адам өзгенің де құқығын бағалайды. Осындай түсінік қоғамда әділдік пен өзара сенімді қалыптастырады.

Қорытындылай келе, адам құқықтарын қорғау үлкен мемлекеттік бастамалардан ғана емес, күнделікті өмірдегі қарапайым қарым-қатынастан басталады. Әр азаматтың өтінішіне жауап беру, оның пікірін тыңдау, жеке мәліметін сақтау және заңды мүддесіне құрметпен қарау – өркениетті қоғамның басты белгілері. Конституциялық құқықтарды білу адамның өзіне деген сенімін арттырып қана қоймай, қоғамдағы жауапкершілігін де күшейтеді. Құқығын білетін, міндетін орындайтын және заңды құрметтейтін азаматтар көбейген сайын еліміздегі құқықтық мәдениет те нығая түседі.

Зетқұлов Қуат Есболатұлы

Отасын қолдау орталығының басшысы