ӘЛЕУМЕТТІК ӘДІЛЕТТІЛІК – ӘРБІР АЗАМАТҚА ЖАСАЛҒАН МҮМКІНДІК

Қоғамның өркендеуі тек экономикалық көрсеткіштердің өсуімен немесе жаңа нысандардың салынуымен бағаланбайды. Мемлекеттің даму деңгейі ең алдымен азаматтарының өмір сүру жағдайынан, әлеуметтік қорғалуынан және болашаққа деген сенімінен байқалады. Осы тұрғыдан алғанда, әлеуметтік кепілдіктердің әр адамның өміріндегі орны ерекше. Өйткені адам өмірінің әр кезеңінде білім алуға, еңбек етуге, денсаулығын сақтауға және қиын жағдайда мемлекет қолдауына ие болуға мұқтаж болады.

Қазақстан Республикасының Конституциясында әлеуметтік мемлекеттің негізгі қағидалары бекітілген. Бұл мемлекеттің азаматтардың әл-ауқатын арттыруға, қоғамдағы әлеуметтік теңсіздікті азайтуға және әр адамға лайықты өмір сүруге қажетті жағдай жасауға бағытталғанын білдіреді. Әлеуметтік саясаттың тиімділігі қабылданған бағдарламалардың санымен емес, олардың тұрғындарға қаншалықты пайда әкелгенімен анықталуы тиіс.

Әлеуметтік кепілдіктердің маңызды бағыттарының бірі – отбасы мен баланы қорғау. Отбасы қоғамның негізгі тірегі болғандықтан, оның тұрақтылығы мемлекеттің де тұрақты дамуына әсер етеді. Балалардың қауіпсіз ортада өсуі, сапалы білім алуы, қажетті медициналық көмекті пайдалануы және ата-аналардың бала тәрбиесіне қолайлы жағдайға ие болуы үлкен маңызға ие. Әсіресе көпбалалы, толық емес және әлеуметтік қолдауды қажет ететін отбасыларға көрсетілетін көмектің қолжетімді болуы маңызды. Мұндай қолдау тек материалдық жәрдеммен шектелмей, отбасылардың өз мүмкіндігін дамытуына да бағытталуы керек.

Баланың болашағына жасалған жағдай – елдің келешегіне жасалған инвестиция. Сондықтан білім беру жүйесінде әр оқушының қабілетін дамытуға мүмкіндік берілуі қажет. Қазақстан Конституциясының 33-бабында азаматтардың мемлекеттік оқу орындарында тегін орта білім алу құқығы бекітілген. Бұл құқықтың толық жүзеге асуы үшін оқу орындарының материалдық жағдайы, педагогтердің кәсіби дайындығы және білім беру сапасы үнемі назарда болуы тиіс. Білімге қолжетімділік баланың қай жерде тұратынына немесе отбасының әлеуметтік жағдайына тәуелді болмауы керек.

Мемлекеттің әлеуметтік жауапкершілігі азаматтардың денсаулығын қорғау саласынан да көрінеді. Конституцияның 32-бабында денсаулықты сақтау құқығы және заңда белгіленген көлемде медициналық көмекті тегін алу мүмкіндігі қарастырылған. Бұл кепілдіктерді жүзеге асыруда алғашқы медициналық көмек, аурудың алдын алу, дәрігерлік тексерулер және медициналық қызметтің сапасы маңызды орын алады. Денсаулық сақтау жүйесінің міндеті тек науқасты емдеу емес, тұрғындардың денсаулығын сақтауға және аурулардың алдын алуға жағдай жасау болып табылады.

Әсіресе ауылдық елді мекендерде медициналық қызметтің қолжетімділігі өзекті. Кейбір тұрғындар үшін аудан орталығына барып, қажетті маманның қабылдауына жазылу қосымша уақыт пен қаражатты талап етеді. Сондықтан алғашқы медициналық көмек көрсету орындарының жұмысын жетілдіру, мамандармен қамтамасыз ету және заманауи диагностикалық мүмкіндіктерді кеңейту маңызды. Медициналық қызметтің сапасы тұрғынның мекенжайына қарамастан, заңда белгіленген кепілдіктерге сәйкес қамтамасыз етілуі қажет.

Әлеуметтік тұрақтылықтың тағы бір негізі – азаматтарды жұмыспен қамту және еңбек құқықтарын қорғау. Тұрақты жұмысы бар адамның отбасын қамтамасыз етуге, балаларының қажеттіліктерін өтеуге және болашағын жоспарлауға мүмкіндігі артады. Конституцияның 27-бабы еңбек ету бостандығына және қызмет пен кәсіп түрін еркін таңдау құқығына кепілдік береді. Сонымен қатар мәжбүрлі еңбекке тыйым салу, қауіпсіз еңбек жағдайын қамтамасыз ету және еңбегі үшін заңға сәйкес сыйақы алу мәселелері де маңызды.

Бүгінгі таңда еңбек нарығы өзгеріп, жаңа мамандықтар мен кәсіби дағдыларға сұраныс артып келеді. Осындай жағдайда азаматтарды қайта даярлау, кәсіби оқыту және кәсіпкерлік бастамаларды қолдау жұмыстарының маңызы зор. Әсіресе жұмыс іздеп жүрген азаматтарға тек бос жұмыс орындарын ұсыну жеткіліксіз. Олардың қабілеті мен сұранысқа ие мамандықтарды меңгеруіне жағдай жасау қажет. Бұл адамның өз еңбегі арқылы табыс табуына және әлеуметтік тәуелсіздігін қалыптастыруына мүмкіндік береді.

Әлеуметтік қорғаудың маңызды бөлігі – зейнеткерлерге, мүмкіндігі шектеулі азаматтарға, асыраушысынан айырылған отбасыларға және уақытша қиындыққа тап болған адамдарға қолдау көрсету. Конституцияның 31-бабында әлеуметтік қамсыздандырудың негізгі кепілдіктері белгіленген. Алайда әлеуметтік көмектің тиімділігі оның нақты қажеттілігі бар азаматқа уақытында жетуіне байланысты. Қолдау алу үшін талап етілетін құжаттар мен рәсімдер түсінікті болуы, ал азаматтарға көрсетілетін қызмет артық әуре-сарсаңға салмауы керек.

Бұл ретте әлеуметтік көмекті тек қаржылай төлем ретінде қарастыру жеткіліксіз. Кейбір адамдарға жұмысқа орналасуға жәрдемдесу, кәсіби дағды үйрету, психологиялық қолдау немесе қоғам өміріне бейімделуге мүмкіндік беру қажет. Әр адамның жағдайы әртүрлі болғандықтан, әлеуметтік саясат та нақты қажеттілікті ескергені жөн. Негізгі мақсат – азаматтың қиын жағдайдан шығуына көмектесіп, оның дербес өмір сүру мүмкіндігін арттыру.

Әлеуметтік кепілдіктердің жүзеге асуында мемлекеттік мекемелердің жауапкершілігі де ерекше. Тұрғын өзіне қажетті қызметті алу үшін бірнеше мекеменің табалдырығын тоздырмауы тиіс. Ақпараттың ашықтығы, қызмет көрсету тәртібінің түсініктілігі және өтініштерге уақытылы жауап берілуі мемлекеттік қызмет сапасын айқындайды. Әсіресе әлеуметтік мәселелер бойынша жүгінген азаматтарға құрметпен қарап, олардың жағдайына бейжай қарамау – адамға бағытталған мемлекеттік басқарудың маңызды белгісі.

Меркі ауданында да әлеуметтік саясаттың нәтижесін тұрғындардың күнделікті өмірімен байланыстыра қарастыруға болады. Мәселен, жас отбасылардың баспана мен жұмыспен қамту мүмкіндіктері, ауыл балаларының білім алуы, қарт адамдардың медициналық қызметке қол жеткізуі және әлеуметтік қолдауды қажет ететін азаматтардың жағдайы – қоғам үшін маңызды мәселелер. Әрбір бағыттағы жұмыстың нақты нәтижесі тұрғындардың өмірінде оң өзгеріс қалыптастыруымен бағалануы қажет.

Қорыта айтқанда, әлеуметтік кепілдіктер – азамат пен мемлекет арасындағы сенімді нығайтатын маңызды тетік. Әр адамның білім алуына, еңбек етуіне, денсаулығын қорғауына және өмірлік қиындықтар кезінде қолдау табуына мүмкіндік жасау әлеуметтік мемлекеттің басты міндеттерінің бірі. Әділетті қоғам құру үшін көмекке мұқтаж жандарды назардан тыс қалдырмай, әр азаматтың мүмкіндігін кеңейту қажет. Себебі мемлекеттің шынайы байлығы – оның халқы, ал халықтың әл-ауқаты – ел дамуының ең маңызды көрсеткіші.

Сейсенбев Нұрлан Еренсізұлы

Жеке кәсіпкер